ابوالفتح عمرابن ابراهيم خيام در حدود قرن يازدهم ميلادی ( 1123 – 1040 ) پنجم هجری قمری در نيشابور دوام حيات داشته است.
خيام شاعر ، فيلسوف ، رياضی دان ، منجم و حتی موسيقی دان بزرگ دوران خود بوده است .
او حداقل هفتصد سال قبل از پاسکال و نيوتن توانسته برای بسط دو جمله ای(a + b ) n ) راهکار ارائه دهد.
خيام معادلات را تا درجه 3 از طريق هندسی حل کرده و ريشه های مثبت آنها را تعيين نموده است که حل اين معادلات بدون دانستن بسط بالا ممکن نبوده است .
قبل از خيام محمد کرجی دانشمند ديگر ايرانی قرن نهم ميلادی درباره ضرائب عددی بسط دو جمله ای بحث کرده بود و پس از خيام دانشمندانی همچون غياث الدين جمشيد کاشانی و يزدی در قرن چهاردهم و پانزدهم ميلادی بسط دو جمله ای و يک نوع مثلث حسابی را می دانستند که به گفته خود آنها از پيشينيان اقتباس کرده بودند .
در قرن شانزدهم رياضی دان ايتاليايی ( تارتا گليا ) در ارتباط با بازی قمار و مسئله ترکيب ، مثلث حسابی را ساخت . در همين زمان پاسکال فرانسوی ( 1662 – 1623 ) اين مثلث را بدون اطلاع از کار تارتا ارائه نمود .
در سال 1676 ميلادی نيوتن دانشمند انگليسی ( 1727 – 1642 ) توانست بسط دو جمله ای را برای توانهای اعداد گويای مثبت و منفی تعميم دهد .
در سال 1742 ميلادی ماکلورن اين بسط را برای توان های حقيقی مثبت و در 1774 ميلادی اويلر برای تمام مقادير حقيقی n تعميم داد و بالاخره در سال 1825 ميلادی آبل بسط را برای مقادير مختلط n اثبات کرد و راه را برای گسترش آناليز رياضی باز نمود .
نتيجه اين که پايه گذار بسط دو جمله ای و مثلث حسابی برای اعداد طبيعی n خيام بوده است . به همين دليل چندين سال پيش در يکی از کنگره های بين المللی تاريخ علوم ( انجمن بنس ) که در رم ايتاليا بر پا شد ، دانشمندان خارجی بر اين که بسط دو جمله ای ابتکارخيام بوده است ، صحه گذاشتند و به پيشنهاد يکی از دانشمندان شوروی نام دو جمله ای نيوتن و مثلث حسابی پاسکال به دو جمله ای و مثلث خيام – پاسکال تغيير نام دادند .
نتيجه اين که پايه گذار بسط دو جمله ای و مثلث حسابی برای اعداد طبيعی n خيام بوده است . به همين دليل چندين سال پيش در يکی از کنگره های بين المللی تاريخ علوم ( انجمن بنس ) که در رم ايتاليا بر پا شد ، دانشمندان خارجی بر اين که بسط دو جمله ای ابتکارخيام بوده است ، صحه گذاشتند و به پيشنهاد يکی از دانشمندان شوروی نام دو جمله ای نيوتن و مثلث حسابی پاسکال به دو جمله ای و مثلث خيام – پاسکال تغيير نام دادند .
او نيز نخستين کتاب جبر و مقابله را به رشته تحرير در آورده است که جبر به معنی تحميل يا اضافه کردن و مقابله به معنی حذف کردن است . چون هر دو اينها در حل معادلات به کار می روند لذا جبر و مقابله به معنی امروزی يعنی حل معادلات .
خيام با حسن صباح و خواجه نظام الملک هم دوره بوده و داستان سه يار دبستانی منتسب به آنهاست .
او به کمک پيشامدها و پديده های احتمالی وضعيت جوی را پيش بينی می نمود و برای اين کار به دربار سلجوقيان راه يافت . خيام به دستور پادشاه سلجوقی نوروز را در اول ماه حَمَل مستقر ساخت و تاريخ جلالی را تدوين نمود .
آثار خيام بالغ بر شانزده رساله ممتاز است که مهمترين آنها رباعيات فارسی و عربی خيام ، رساله جبر و مقابله ، زيج ملک شاهی ، نوروز نامه شامل قواعد نجومی و تاريخی نوروز و ... می باشد .
او بنيانگذار پديده های احتمالی است . چون در آن دوران هر کس می توانست مطالبی را از ديگران به نام خود منتشر کند ،
+ نوشته شده در جمعه چهاردهم مرداد ۱۳۹۰ ساعت 19:29 توسط سیروس نادریان
|